یبوست نوزاد؛ علائم، علتها و راهکارهای ایمن برای رفع آن
مدفوعنکردن نوزاد برای چند روز یا مشاهده زورزدن و قرمزشدن صورت او میتواند والدین را نگران کند. بااینحال، کمشدن دفعات دفع همیشه به معنای یبوست نوزاد نیست. بعضی شیرخواران، بهویژه نوزادانی که فقط شیر مادر میخورند، ممکن است چند روز دفع نداشته باشند؛ اما در نهایت مدفوعی نرم و بدون درد دفع کنند.
برای تشخیص یبوست، قوام مدفوع، درد هنگام دفع، سن نوزاد، نوع تغذیه و وضعیت عمومی او مهمتر از شمردن روزهای بدون دفع است. در این مقاله توضیح میدهیم علائم واقعی یبوست چیست، کدام اقدامات خانگی ایمنترند و چه نشانههایی به بررسی سریع پزشکی نیاز دارند.
نکته مهم: توصیههای این مقاله جایگزین معاینه پزشک نیستند. برای نوزادان کمسن، بهخصوص در هفتههای نخست تولد، پیش از انجام هر روش درمانی با پزشک یا مراقب سلامت کودک مشورت کنید.
از کجا بفهمیم نوزاد یبوست دارد؟
یبوست فقط به معنای کمبودن دفعات مدفوع نیست. مهمترین علائم یبوست نوزاد عبارتاند از:
- مدفوع سفت، خشک، تکهتکه یا شبیه گلولههای کوچک
- دفع دشوار یا دردناک
- گریه و بیقراری هنگام دفع مدفوع سفت
- مشاهده ترک یا زخم کوچک اطراف مقعد
- رگهای از خون روشن روی سطح مدفوع سفت که ممکن است بر اثر شقاق مقعدی ایجاد شده باشد
- کاهش اشتها یا احساس پری و ناراحتی شکم
- فاصلهافتادن میان دفعات دفع همراه با تغییر واضح قوام مدفوع
- دفع مقدار کمی مدفوع پس از تلاش طولانی.
قوام مدفوع معیار مهمی است. نوزادی که هر چند روز یکبار مدفوع نرم دفع میکند، لزوما یبوست ندارد؛ در مقابل، دفع روزانه مدفوع خشک و دردناک میتواند نشانه یبوست باشد.
آیا زورزدن و قرمزشدن صورت نشانه یبوست است؟
نه همیشه. نوزادان در ماههای ابتدایی هنوز هماهنگی کامل میان فشار عضلات شکم و شلکردن عضلات کف لگن و مقعد را یاد نگرفتهاند. به همین دلیل ممکن است پیش از دفع مدفوع نرم، چند دقیقه زور بزنند، ناله کنند، پاهایشان را جمع کنند یا صورتشان قرمز شود. این حالت گاهی «دیسکزی نوزادی» نامیده میشود و با یبوست تفاوت دارد.
اگر نوزاد پس از این تلاش، مدفوعی نرم دفع کند، تغذیه مناسبی داشته باشد و حال عمومی او خوب باشد، معمولا سفتی مدفوع مطرح نیست. در چنین شرایطی تحریک مقعد، استفاده از شیاف یا انجام تنقیه میتواند روند طبیعی یادگیری دفع را مختل کند. گریه، جمعکردن پاها و بیقراری ممکن است در مشکلات دیگری مانند نفخ یا کولیک نوزاد هم دیده شود؛ بنابراین تشخیص یبوست فقط براساس رفتار نوزاد دقیق نیست.
چند روز مدفوعنکردن نوزاد طبیعی است؟
برای همه نوزادان نمیتوان عدد ثابتی تعیین کرد. دفعات دفع به سن، نوع شیر، مقدار تغذیه و ویژگیهای بدن هر نوزاد بستگی دارد.
نوزادان در هفتههای نخست تولد
در روزها و هفتههای نخست، الگوی دفع میتواند اطلاعات مهمی درباره دریافت شیر و سلامت نوزاد بدهد. کاهش محسوس مدفوع، بهخصوص همراه با کمشدن ادرار، خوابآلودگی، تغذیه ضعیف یا افزایش پیدا نکردن مناسب وزن، باید با پزشک یا مشاور شیردهی بررسی شود.
دفعنشدن مکونیوم، یعنی نخستین مدفوع تیره نوزاد، در ۴۸ ساعت اول تولد هم از علائمی است که به بررسی پزشکی نیاز دارد؛ زیرا در موارد نادر میتواند با مشکلات مادرزادی روده ارتباط داشته باشد. راهنمای تخصصی NASPGHAN هم تأخیر در دفع مکونیوم و شروع یبوست در ماه اول زندگی را از نشانههای هشدار میداند.
نوزادانی که فقط شیر مادر میخورند
پس از حدود چند هفته اول، بعضی شیرخواران تغذیهشونده با شیر مادر ممکن است چند روز و گاهی مدت بیشتری مدفوع نکنند. اگر مدفوع نهایی نرم باشد، نوزاد بهخوبی شیر بخورد، ادرار کافی داشته باشد و رشد او مناسب باشد، این فاصله میتواند بخشی از الگوی طبیعی دفع باشد.
نوزادان شیرخشکخوار
مدفوع شیرخوارانی که شیرخشک میخورند معمولا حجیمتر و سفتتر از مدفوع شیرخواران تغذیهشونده با شیر مادر است. بااینحال، مدفوع نباید خشک، گلولهای یا بهوضوح دردناک باشد. در تهیه شیرخشک باید نسبت آب و پودر دقیقاً مطابق دستور درجشده روی بستهبندی رعایت شود.
بنابراین بهجای پرسیدن «نوزاد حداکثر چند روز میتواند مدفوع نکند؟»، بهتر است این موارد بررسی شوند:
- مدفوع نرم است یا سفت؟
- دفع با درد همراه است؟
- نوزاد شیر و غذای کافی دریافت میکند؟
- تعداد پوشک خیس کاهش یافته است؟
- شکم بهشدت متورم شده یا استفراغ وجود دارد؟
- این الگو از بدو تولد وجود داشته یا بهتازگی ایجاد شده است؟
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
بیشتر موارد یبوست خفیفاند؛ اما همراهی آن با بعضی نشانهها ممکن است بیانگر کمآبی، انسداد روده یا یک بیماری زمینهای باشد.
در صورت مشاهده موارد زیر، برای ارزیابی فوری پزشکی اقدام کنید:
- استفراغ سبز یا زرد متمایل به سبز
- تورم شدید یا سفتی غیرعادی شکم
- بیحالی، ضعف یا واکنشپذیری کمتر از معمول
- تب در نوزاد، بهویژه نوزاد کمسن
- استفراغ مکرر یا ناتوانی در نگهداشتن شیر
- امتناع از شیرخوردن یا کاهش محسوس تغذیه
- کاهش تعداد پوشکهای خیس یا سایر نشانههای کمآبی
- خون قابلتوجه در مدفوع یا خونریزی تکرارشونده
- درد شدید یا گریه آرامنشدنی
- شروع مشکل از روزها یا هفتههای نخست زندگی
- دفعنشدن مکونیوم در ۴۸ ساعت اول تولد
- افزایشنیافتن وزن یا اختلال در رشد.
وجود رگه بسیار کمی از خون روشن ممکن است از ترک اطراف مقعد ناشی شده باشد؛ اما علت خون در مدفوع نوزاد باید بررسی شود؛ بهخصوص اگر خون تکرار شود، مقدار آن افزایش یابد یا مدفوع سفت نباشد. اگر یبوست چند روز ادامه پیدا کرده، مرتب بازمیگردد یا با اقدامات متناسب با سن بهتر نمیشود هم با پزشک کودک مشورت کنید. در شرایط هشدار، درمان خانگی یا منتظرماندن برای دفع بعدی مناسب نیست.
علت یبوست نوزاد چیست؟
علت یبوست نوزاد همیشه یکسان نیست. تغییر رژیم غذایی، دریافت ناکافی شیر یا مایعات و نحوه تهیه شیرخشک از علتهای رایجاند؛ اما یبوست مداوم گاهی به ارزیابی پزشکی نیاز دارد.
تغییر نوع تغذیه
شروع شیرخشک، تعویض نوع شیر با نظر پزشک یا آغاز غذای کمکی میتواند برای مدتی الگوی مدفوع را تغییر دهد. دستگاه گوارش نوزاد برای سازگاری با ترکیب جدید غذا به زمان نیاز دارد. یبوست هنگام شروع شیرخشک یا غذای جامد هم نسبتا شایع گزارش شده است.
تهیه نادرست شیرخشک
افزودن پودر بیشتر از مقدار توصیهشده، شیر را غلیظ میکند و ممکن است دریافت آب را کاهش دهد. از طرف دیگر، رقیقکردن خودسرانه شیرخشک هم خطرناک است و میتواند تعادل مواد مغذی و املاح بدن نوزاد را برهم بزند. آب و پودر باید دقیقاً براساس پیمانه و دستور تولیدکننده ترکیب شوند.
دریافت ناکافی شیر یا مایعات
کمخوردن شیر به دلایلی مانند اشکال در مکیدن، بیماری، کاهش دفعات تغذیه یا تهیه نادرست شیرخشک میتواند مدفوع را سفتتر کند. کاهش ادرار، خشکی دهان و بیحالی ممکن است نشانه کمآبی باشند و نیاز به ارزیابی دارند.
تغذیه نامتعادل پس از شروع غذای کمکی
پس از آغاز غذای کمکی، کمبود فیبر یا مایعات متناسب با سن ممکن است در ایجاد یبوست نقش داشته باشد. مصرف مداوم غذاهای کمفیبر و نداشتن تنوع غذایی هم بر قوام مدفوع اثر میگذارد. انتخاب غذا باید براساس سن، توانایی بلع و توصیه پزشک انجام شود. برای آشنایی دقیقتر با زمان و شیوه معرفی خوراکیها میتوانید راهنمای جامع تغذیه نوزادان از بدو تولد تا یکسالگی را مطالعه کنید.
علتهای پزشکی
در موارد کمتری، یبوست میتواند با مشکلاتی مانند کمکاری تیروئید، ناهنجاریهای مقعد و روده، بیماری هیرشپرونگ، بعضی اختلالات عصبی یا عوارض داروها ارتباط داشته باشد. شروع یبوست از بدو تولد، تورم شکم، اختلال رشد یا پاسخندادن به درمان معمول، احتمال بررسی این علتها را بیشتر میکند.
برای رفع یبوست نوزاد چه کارهایی ایمن است؟
انتخاب راهکار برای درمان یبوست نوزاد به سن، نوع تغذیه و شدت علائم بستگی دارد. پیش از هر اقدامی مطمئن شوید نشانه هشدار وجود ندارد.
تغذیه کافی نوزاد را بررسی کنید
در نوزادی که فقط شیر مادر میخورد، بهتر است کیفیت گرفتن سینه، دفعات تغذیه، بلع شیر، تعداد پوشک خیس و روند افزایش وزن بررسی شود. اگر درباره کافیبودن شیر تردید دارید، از پزشک یا مشاور شیردهی کمک بگیرید.
برای نوزادی که شیرخشک میخورد:
- شیر را دقیقا مطابق دستور بستهبندی آماده کنید
- از پیمانه همان محصول استفاده کنید
- پودر اضافی به شیشه اضافه نکنید
- برای رفع یبوست، شیر را خودسرانه رقیق یا غلیظ نکنید
- نوع یا برند شیرخشک را بدون مشورت تغییر ندهید.
غذای کمکی را متناسب با سن تنظیم کنید
اگر نوزاد غذای کمکی را شروع کرده است، پزشک ممکن است استفاده متعادل از خوراکیهای حاوی فیبر و مایعات مناسب سن را توصیه کند. میوهها، سبزیها و غلات متناسب با مرحله رشد میتوانند به نرمترشدن مدفوع کمک کنند؛ اما مقدار و بافت غذا باید با سن و مهارت تغذیهای نوزاد هماهنگ باشد.
برای شیرخوار کمسن، آب یا آبمیوه نباید براساس نسخههای عمومی اینترنتی داده شود. حتی توصیههای معتبر درباره آبمیوه با توجه به سن و شرایط کودک متفاوتاند؛ بنابراین بهتر است ابتدا نظر پزشک گرفته شود.
حرکت آرام پاها
در نبود علائم هشدار میتوانید نوزاد را به پشت بخوابانید و پاهای او را بسیار آرام مانند حرکت دوچرخه جابهجا کنید. این حرکت ممکن است به خروج گاز و حرکت طبیعی روده کمک کند، اما درمان قطعی یبوست نیست.
ماساژ ملایم شکم
با دست گرم، شکم نوزاد را بدون فشار و بسیار آرام ماساژ دهید. اگر نوزاد درد دارد، گریهاش بیشتر میشود، شکمش متورم یا سفت است یا از لمس ناراحت میشود، ماساژ را متوقف کنید و برای دریافت راهنمایی پزشکی اقدام کنید.
برای درمان یبوست چه کارهایی نباید انجام دهیم؟
بدن نوزاد نسبت به تغییرات مایعات، املاح و داروها حساس است. به همین دلیل، روشهای به ظاهر ساده هم ممکن است بیخطر نباشند.
برای درمان یبوست نوزاد از اقدامات زیر خودداری کنید:
- دادن خودسرانه ملین یا داروهای بزرگسالان
- استفاده از شیاف یا تنقیه بدون تجویز پزشک
- تحریک مقعد با دماسنج، گوشپاککن، انگشت، صابون یا ابزار دیگر
- واردکردن روغن یا مواد دیگر به مقعد
- دادن دمنوش، عرقیات یا ترکیبات گیاهی
- افزودن شکر، نبات، روغن یا ماده دیگری به شیر
- غلیظ یا رقیقکردن خودسرانه شیرخشک
- تغییر مکرر نوع شیرخشک بدون ارزیابی علت
- دادن آب یا آبمیوه به شیرخوار کمسن بدون نظر پزشک
- قطع یا کاهش شیر برای وادارکردن نوزاد به خوردن غذای دیگر.
داروهای درمان یبوست کودکان باید براساس سن، وزن، شدت مشکل و علت احتمالی انتخاب شوند. این موضوع بهویژه درباره نوزادان اهمیت دارد و نسخه یک کودک نباید برای کودک دیگر استفاده شود.
پرسشهای متداول درباره یبوست نوزاد
1. نوزاد چند روز مدفوع نکند خطرناک است؟
عدد مشخصی برای همه نوزادان وجود ندارد. بعضی شیرخواران، بهخصوص پس از هفتههای نخست و در صورت تغذیه انحصاری با شیر مادر، ممکن است چند روز مدفوع نکنند و همچنان سالم باشند. نرمبودن مدفوع، تغذیه مناسب، ادرار کافی و حال عمومی خوب از تعداد روزها مهمتر است. در نوزاد کمسن یا همراهی تأخیر دفع با استفراغ، تورم شکم، کمشدن شیرخوردن یا بیحالی باید سریعتر با پزشک تماس گرفت.
2. برای یبوست نوزاد چی خوبه؟
ابتدا باید مشخص شود نوزاد واقعا یبوست دارد یا فقط دفعات دفع او کم شده است. تغذیه کافی، تهیه دقیق شیرخشک، انتخاب غذای کمکی مناسب سن و در نبود علائم هشدار، حرکت آرام پاها یا ماساژ ملایم میتواند کمککننده باشد. استفاده از آب، آبمیوه، دارو یا شیاف باید با نظر پزشک انجام شود.
3. چرا نوزاد زور میزند ولی مدفوع نمیکند؟
نوزادان کمسن گاهی هنوز هماهنگی لازم برای دفع را یاد نگرفتهاند. ممکن است زور بزنند، گریه کنند و صورتشان قرمز شود؛ اما در نهایت مدفوع نرم دفع کنند. این وضعیت با یبوست ناشی از مدفوع خشک تفاوت دارد. اگر زورزدن با مدفوع سفت، درد، خون یا تورم شکم همراه است، نوزاد باید بررسی شود.
4. آیا شیرخشک باعث یبوست نوزاد میشود؟
یبوست در شیرخواران شیرخشکخوار بیشتر دیده میشود و شروع یا تغییر شیرخشک میتواند قوام مدفوع را تغییر دهد؛ اما همه نوزادان شیرخشکخوار یبوست نمیگیرند. تهیه صحیح شیر اهمیت زیادی دارد. اگر مشکل مداوم است، بهجای تعویض خودسرانه محصول با پزشک مشورت کنید.
5. آیا نوزادی که فقط شیر مادر میخورد هم یبوست میگیرد؟
بله، اما یبوست واقعی در نوزادی که فقط شیر مادر میخورد کمتر شایع است. فاصله چندروزه میان دفعات دفع، در صورتی که مدفوع نرم باشد و نوزاد رشد و تغذیه خوبی داشته باشد، ممکن است طبیعی باشد. مدفوع خشک، دفع دردناک یا کاهش شیرخوردن و ادرار نیازمند بررسی است.
جمعبندی؛ قوام مدفوع مهمتر از تعداد دفعات دفع است
برای تشخیص یبوست نوزاد نباید فقط تعداد روزهای بدون مدفوع را شمرد. قوام مدفوع، درد هنگام دفع، سن، نوع تغذیه و وضعیت عمومی نوزاد معیارهای مهمتری هستند. زورزدن و قرمزشدن صورت هم اگر به دفع مدفوع نرم منتهی شود، لزوما نشانه یبوست نیست.
تغذیه کافی، تهیه صحیح شیرخشک و تنظیم غذای کمکی متناسب با سن، پایه اقدامات ایمناند. از ملین، شیاف، تنقیه، تحریک مقعد و نسخههای خانگی بدون نظر پزشک استفاده نکنید. در صورت استفراغ سبز، تورم شدید شکم، بیحالی، کاهش تغذیه یا ادرار، خون در مدفوع یا ادامهدارشدن مشکل، ارزیابی پزشکی را به تأخیر نیندازید.
